KHI HERMES ĐỔI NGHỀ
Trong thần thoại Hy Lạp, Hermes là vị thần đưa tin. Ông mang thông điệp từ các vị thần đến loài người và ngược lại. Trong cuốn Thần thoại PR, Hermes được dùng như một hình ảnh để giải thích bản chất của truyền thông: luôn có người phát thông điệp, người nhận thông điệp và một kênh trung gian làm nhiệm vụ vận chuyển thông điệp ấy.
Trong hàng nghìn năm lịch sử loài người, Hermes luôn là một nhân vật hiếm hoi.
Đó có thể là người đưa thư của triều đình, nhà truyền giáo, thương nhân vượt biển, nhà báo, đài phát thanh hay đài truyền hình. Điểm chung là không phải ai cũng được làm Hermes. Quyền truyền tin luôn nằm trong tay một số ít người.
Nhưng có lẽ đó là điều thay đổi lớn nhất của thế kỷ XXI.
Hermes đã thôi làm việc một mình.
Ông nhân bản thành hàng tỷ bản sao và chui vào túi quần của mỗi người.
Chúng ta gọi thứ đó là smartphone.
Một lãnh đạo Mexico vừa mất chức vì vài giây kéo khóe mắt trêu một nữ streamer Hàn Quốc tại World Cup. Một CEO bị bắt gặp ôm người tình trên màn hình kiss-cam của sân vận động. Một cảnh sát tại Minneapolis ghì cổ George Floyd xuống mặt đường và không hề biết rằng một cô gái 17 tuổi đứng bên cạnh đang ghi hình bằng điện thoại. Một hành khách trên máy bay nổi nóng với tiếp viên. Một nghệ sĩ nói đùa trong hậu trường. Một chính trị gia ngủ gật trong cuộc họp.
Những chuyện như vậy có lẽ đã xảy ra hàng triệu lần trong lịch sử.
Điều khác biệt nằm ở chỗ ngày nay luôn có một Hermes đứng gần đó.
Và Hermes đang bật camera.
Điều thú vị là smartphone không chỉ thay đổi tốc độ truyền thông. Nó thay đổi luôn cấu trúc quyền lực của truyền thông.
Trong thế kỷ XX, một scandal xảy ra khi có sự tham dự của nhà báo, biên tập viên, tòa soạn, hãng truyền hình và quy trình xuất bản. Người sở hữu quyền lực thường cũng sở hữu khả năng kiểm soát hình ảnh của mình. Họ quyết định khi nào xuất hiện, xuất hiện ở đâu và xuất hiện như thế nào.
Ngày nay điều đó không còn đúng nữa.
Một lãnh đạo cấp cao có thể sở hữu ngân sách hàng tỷ đô la nhưng quyền lực truyền thông của ông đôi khi lại thấp hơn một streamer đang livestream bằng điện thoại. Một tập đoàn có thể có cả đội ngũ PR nhưng vẫn không thể phản ứng nhanh bằng một đoạn video dài mười giây đang lan truyền trên TikTok.
Marshall McLuhan từng nói rằng "the medium is the message" - phương tiện chính là thông điệp. Nếu còn sống đến hôm nay, có lẽ ông sẽ phải bổ sung thêm rằng smartphone không chỉ là phương tiện truyền thông. Nó là một hệ thống giám sát xã hội phân tán lớn nhất từng tồn tại.
George Orwell từng hình dung một thế giới nơi Nhà nước theo dõi công dân qua màn hình. Thực tế thế kỷ XXI lại đi theo hướng khác. Chúng ta không sống dưới một Big Brother duy nhất. Chúng ta sống giữa hàng tỷ Big Brother đang sạc pin mỗi tối.
Đó là lý do tôi nghĩ bài học lớn nhất từ những scandal gần đây không phải là hãy cẩn thận hơn.
Bài học lớn hơn là thế này:
Trong phần lớn lịch sử loài người, vấn đề của truyền thông là làm sao đưa được thông điệp đi xa.
Trong thế giới ngày nay, vấn đề của truyền thông lại là làm sao sống khi mọi thứ đều có thể trở thành thông điệp.
Hermes không còn đứng giữa người gửi và người nhận nữa.
Hermes đang ở khắp mọi nơi.
