Để sở hữu trí tuệ trở thành công cụ đắc lực cho doanh nghiệp phát triển

Phan Chu

30/01/2026 11:03

Trong số "Trà Đàm" mới nhất, chuyên gia truyền thông Nguyễn Đình Thành trao đổi với luật sư Trần Thị Tám về việc các doanh nghiệp nhìn rõ mình đang sở hữu những gì và cần xây dựng chiến lược sở hữu trí tuệ ra sao trong thời đại bùng nổ Al?

- Chuyên gia Nguyễn Đình Thành: Trong năm 2025, chị thấy đâu là những câu chuyện liên quan đến sở hữu trí tuệ có ảnh hưởng và cần được quan tâm đúng mức nhất?

Luật sư Trần Thị Tám: Vấn đề nóng nhất, điển hình nhất là việc Quốc hội thông qua Luật Sở hữu trí tuệ sửa đổi năm 2025. Trước lần sửa đổi này, Luật Sở hữu trí tuệ đã nhiều lần được sửa đổi, bổ sung vào các năm 2019 hay 2022. Tuy nhiên, lần sửa đổi luật vừa rồi có nhiều điểm khác biệt so với những lần trước. Trước đây, việc sửa luật xuất phát từ những áp lực, điều kiện, yêu cầu từ các điều ước quốc tế mà Việt Nam là thành viên. Còn việc sửa đổi luật này trong năm 2025 xuất phát từ thực tế, từ sự chuyển mình của Việt Nam.

Có hai điểm cần chú ý nhất trong Luật Sở hữu trí tuệ sửa đổi năm 2025. Trước hết, đây là lần đầu tiên Quốc hội Việt Nam thừa nhận những tài sản trí tuệ của con người có sử dụng công nghệ AI tạo nên. Thứ hai, Luật thừa nhận các tài sản sở hữu trí tuệ là những tài sản có thể ghi nhận trong báo cáo tài chính. Điều này tạo tiền đề cho các doanh nghiệp có thể thương mại hóa tài sản trí tuệ. Từ đây, ta có thể mua bán, trao đổi và có một tài sản rất lớn trong quá trình mua bán và sáp nhập doanh nghiệp.

Luật sư Trần Thị Tám và chuyên gia truyền thông Nguyễn Đình Thành trao đổi về sở hữu trí tuệ tại talkshow Trà Đàm. Ảnh: Huy Tạ

- Chuyên gia Nguyễn Đình Thành: Luật Sở hữu trí tuệ sửa đổi năm 2025 sẽ tạo những thay đổi gì cụ thể với một làng nghề, các công ty sản xuất video quảng cáo, nhà văn hay những sản phẩm lấy cảm hứng từ văn hóa truyền thống Việt Nam?

Luật sư Trần Thị Tám: Điều thay đổi lớn nhất là việc người ta sẽ sử dụng các tác phẩm như thế nào để tạo nên tác phẩm của riêng mình (đầu vào). Thứ hai là công cụ mà người sử dụng để tạo nên sản phẩm mới đó.

Hiện nay, rất nhiều người, đặc biệt là các nhà sáng tạo trẻ, rất tiên tiến trong việc sử dụng các công cụ mới như AI. Khi đó, người làm sáng tạo phải xác định rõ đâu là giới hạn và đâu là cơ sở để chứng minh rằng đó là tác phẩm do mình sáng tạo nên. Trong Luật đã đề cập rất rõ: Quốc hội Việt Nam thừa nhận việc chúng ta có thể sử dụng công cụ AI để tạo nên tác phẩm nhưng trong đó phải có sự sáng tạo của con người.

Vì vậy, trong quá trình làm ra sản phẩm mới, người sáng tạo phải lưu lại tất cả các bằng chứng về quá trình thực hành sáng tạo của cá nhân mình. Một sản phẩm được bảo hộ nhất định phải có điều kiện tiên quyết là tính nguyên gốc. Tính nguyên gốc thể hiện yếu tố sáng tạo, hàm lượng sáng tạo và dấu ấn cá nhân của người tạo ra trong tác phẩm. Trường hợp nguồn công nghệ, dữ liệu đầu vào mà AI tạo nên thì cần xác định công cụ AI đó có được phép hay không?

- Chuyên gia Nguyễn Đình Thành: Ngày nay, AI phát triển rất nhanh, không chỉ ở phạm vi địa phương mà còn trên toàn cầu. Chị có thể đưa ra một ví dụ cụ thể về việc sản phẩm trí tuệ đến với công chúng nhanh như thế nào?

Luật sư Trần Thị Tám: Tôi có thể lấy ví dụ về một trường hợp vi phạm sở hữu trí tuệ để mọi người hình dung cụ thể hơn. Nếu như trước đây, khi bạn sản xuất một sản phẩm hàng hóa, quá trình đưa sản phẩm ra thị trường sẽ mất khá nhiều thời gian. Bạn cần một khoảng thời gian nhất định để đưa mặt hàng của mình qua các kênh phân phối khác nhau đến tay người tiêu dùng. Tuy nhiên, ở thời điểm hiện tại, nhờ các kênh thương mại điện tử, việc đưa sản phẩm đến người dùng diễn ra rất nhanh chóng.

Luật sư Trần Thị Tám tại talkshow về sở hữu trí tuệ. Ảnh: Huy Tạ

- Chuyên gia Nguyễn Đình Thành: Như vậy, việc dùng các công cụ AI để quét sản phẩm đó cũng nhanh hơn, và việc phát hiện những vấn đề liên quan đến bản quyền cũng sớm hơn?

Luật sư Trần Thị Tám: Điều tôi quan tâm không chỉ nằm ở yếu tố nhanh mà còn ở tính ẩn danh. Việc phát hiện vi phạm cũng trở nên phức tạp hơn khi nói về vấn đề sở hữu trí tuệ trong kỷ nguyên AI. Ở đây, ta có thể thấy sự tương đồng nhất định giữa một vụ lừa đảo và một hành vi vi phạm bản quyền. Khi tính ẩn danh cản trở việc xác thực, việc xử lý cũng trở nên khó khăn hơn.

Lấy ví dụ như các tài khoản trên mạng xã hội bán sách giả hiện nay, rất khó để xác minh hay tìm được người cung cấp nguồn sách lậu này ra công chúng. Rất nhiều người đã bị lừa đảo và rơi vào trường hợp như vậy. Đây cũng là một biểu hiện của hành vi vi phạm quyền sở hữu trí tuệ. Thương mại điện tử tạo ra sự phát triển nhưng đồng thời cũng tạo ra cơ hội để một số cá nhân lợi dụng, xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ.

- Chuyên gia Nguyễn Đình Thành: Chúng ta đã nói về Luật Sở hữu trí tuệ sửa đổi, AI, thương mại điện tử… Nếu vẽ ra một bức tranh về quyền sở hữu trí tuệ Việt Nam hiện nay, chị sẽ liên tưởng câu chuyện này như thế nào?

Luật sư Trần Thị Tám: Khi nhìn vào bức tranh này, tôi vẫn thấy vấn đề sở hữu trí tuệ ở Việt Nam mang gam màu tươi sáng và có cái nhìn lạc quan về tương lai. Tôi cho rằng chúng ta đang có những chuyển biến nhất định. Như tôi đã chia sẻ từ đầu, Luật Sở hữu trí tuệ sửa đổi năm 2025 xuất phát từ chính nội tại của Việt Nam, đáp ứng yêu cầu của các quan hệ xã hội đang phát sinh tại Việt Nam.

Từ đây, các doanh nghiệp sẽ phải nhìn rõ mình đang sở hữu những gì và cần xây dựng chiến lược sở hữu trí tuệ ra sao. Doanh nghiệp cũng cần xác định rõ con đường phát triển của quyền sở hữu trí tuệ trong dòng chảy phát triển chung. Chúng ta không thể đợi đến khi đã truyền thông rầm rộ cho sản phẩm rồi mới có động thái về bảo hộ quyền sở hữu trí tuệ. Thậm chí, trước khi đưa sản phẩm ra thị trường, trước khi thực hiện các chiến dịch truyền thông, doanh nghiệp đã phải nắm rõ quyền sở hữu trí tuệ trong tay. Có những đối tượng không cần đăng ký vẫn được bảo hộ, nhưng cũng có những đối tượng bắt buộc phải đăng ký ngay từ đầu.

Chuyên gia truyền thông Nguyễn Đình Thành tại talkshow Trà Đàm. Ảnh: Huy Tạ

- Chuyên gia Nguyễn Đình Thành: Chị có thể cho khán giả một ví dụ cụ thể?

Luật sư Trần Thị Tám: Một bài hát hay một tác phẩm văn học, nghệ thuật, khoa học, nếu không đăng ký quyền sở hữu trí tuệ vẫn được bảo hộ. Tuy nhiên, đối với các công ty kinh doanh trong lĩnh vực công nghiệp văn hóa, có những đối tượng bắt buộc phải đăng ký quyền sở hữu trí tuệ như nhãn hiệu, kiểu dáng công nghiệp, sáng chế. Đây là những đối tượng chỉ được bảo hộ khi đã đăng ký.

Mỗi đối tượng có điều kiện bảo hộ khác nhau. Ví dụ như sáng chế và kiểu dáng công nghiệp là những đối tượng có yêu cầu rất khắt khe. Tính mới của chúng phải được đảm bảo, thậm chí là mới tuyệt đối trên phạm vi toàn cầu. Điều này có nghĩa là trước thời điểm doanh nghiệp nộp đơn, trên thế giới chưa từng xuất hiện giải pháp tương tự.

Nếu không nắm vững những điều này, chiến lược sản phẩm đưa ra thị trường sẽ bị ảnh hưởng rất nhiều. Không ít sản phẩm có giá trị nằm ở kiểu dáng, nếu không được bảo hộ sẽ rất dễ bị làm giả, làm nhái.

Hãy coi sở hữu trí tuệ là tài sản cần được quản trị

- Chuyên gia Nguyễn Đình Thành: Nhiều doanh nghiệp Việt Nam đã phải trả giá bởi bài học “giá như” trong bảo hộ bản quyền. Vậy làm thế nào để thực hiện việc này một cách có trình tự và hiệu quả?

Luật sư Trần Thị Tám: Khi làm việc với các khách hàng doanh nghiệp, tôi thường đưa ra những quy trình và tư vấn cụ thể về việc bảo hộ quyền sở hữu trí tuệ. Nhưng trước hết, tôi luôn nhấn mạnh rằng hãy coi quyền sở hữu trí tuệ giống như một loại tài sản cần được quản trị. Doanh nghiệp phải biết trong danh mục tài sản trí tuệ của mình có những quyền gì. Từ đó, phân loại các quyền cần được đăng ký bảo hộ. Cần nhớ rằng có những quyền không cần đăng ký vẫn được bảo hộ.

Câu hỏi đặt ra là: có nên đăng ký hay không? Lời khuyên của tôi là nên và luôn luôn nên. Việc đăng ký quyền sở hữu trí tuệ còn liên quan trực tiếp đến vấn đề định giá và nghĩa vụ thuế. Ví dụ như chương trình Anh trai vượt ngàn chông gai có rất nhiều quyền sở hữu trí tuệ: nhãn hiệu, format chương trình, các bài hát mới, quyền bản ghi…

Không phải tất cả các công ty âm nhạc hay điện ảnh đều nhận thức đầy đủ về những quyền trí tuệ mà họ đang sở hữu. Trong thời gian qua, tôi đã làm việc với nhiều nhạc sĩ và những người hoạt động chuyên nghiệp trong lĩnh vực âm nhạc, bản thân họ cũng chưa nắm rõ mình đang có những quyền gì và cách thức khai thác ra sao. Tôi thường phải hướng dẫn họ cách khai thác quyền tác giả, quyền bản ghi. Đây không phải là những giá trị cốt lõi mà người nghệ sĩ trực tiếp kinh doanh, nhưng là tài sản trí tuệ có thể khai thác hiệu quả.

Ngoài hai nhóm này, các doanh nghiệp lớn tại Việt Nam khi mở rộng ra thị trường nước ngoài cũng cần đặc biệt quan tâm đến việc bảo hộ quyền sở hữu trí tuệ. Đôi khi các chiến lược như mua lại hay chuyển giao công nghệ đều có những yếu tố trực tiếp liên quan đến quyền sở hữu trí tuệ và quyền sử dụng hợp pháp.

Luật sở hữu trí tuệ bổ sung 2025 tác động lớn đến chiến lược phát triển công nghiệp văn hóa của Việt Nam. Ảnh: Huy Tạ

- Chuyên gia Nguyễn Đình Thành: Trong một bức tranh tươi sáng về quyền sở hữu trí tuệ Việt Nam, hẳn vẫn còn những mảng tối. Theo chị, “màu xám” đó là gì?

Luật sư Trần Thị Tám: Theo tôi, phần lớn vấn đề nằm ở nhận thức của cá nhân và doanh nghiệp khi còn xem nhẹ quyền sở hữu trí tuệ. Về mặt pháp lý, quyền sở hữu trí tuệ vẫn là một quyền dân sự. Khi coi quyền sở hữu là một loại tài sản thì khi bị xâm phạm, doanh nghiệp cần chủ động bảo vệ mình. Rào cản lớn nhất hiện nay là nhiều doanh nghiệp chưa thực sự sẵn sàng chi trả cho các chi phí liên quan nên khi xảy ra tranh chấp, chi phí kiện tụng có thể rất lớn.

Tuy nhiên, trước khi nghĩ đến kiện tụng, chúng ta cần sử dụng các công cụ về sở hữu trí tuệ như một biện pháp phòng vệ thay vì chỉ dùng để giải quyết hậu quả. Nếu doanh nghiệp đăng ký quyền sở hữu trí tuệ ngay từ đầu, có nền tảng pháp lý vững chắc thì quy trình bảo hộ trên các nền tảng sẽ diễn ra nhanh chóng hơn rất nhiều.

Việc đăng ký bảo hộ quyền sở hữu trí tuệ là yếu tố quan trọng, nhưng không phải là yếu tố duy nhất. Bởi như đã nói, có những quyền bắt buộc phải đăng ký mới được bảo hộ, nhưng cũng có những quyền được bảo hộ đương nhiên.

- Chuyên gia Nguyễn Đình Thành: Nhìn về năm 2026, theo chị, đâu là những chuyển biến tích cực cho việc bảo hộ sở hữu trí tuệ tại Việt Nam?

Luật sư Trần Thị Tám: Gần đây, tôi đang nghiên cứu Nghị quyết 08 của Bộ Chính trị về phát triển công nghiệp văn hóa Việt Nam, với mục tiêu đến năm 2030, công nghiệp văn hóa sẽ chiếm 7% GDP. Nền tảng để phát triển công nghiệp văn hóa chính là quyền sở hữu trí tuệ.

Nếu không bảo hộ được quyền sở hữu trí tuệ thì mục tiêu này sẽ rất khó đạt được. Ngược lại, nếu nâng cao hoạt động thực thi và nhận thức của doanh nghiệp trong các lĩnh vực công nghiệp văn hóa, di sản, du lịch, điện ảnh…, cùng với sự phát triển của công nghiệp biểu diễn và âm nhạc, thì sẽ mở ra rất nhiều cơ hội mới.

- Chuyên gia Nguyễn Đình Thành: Với các startup, nhà sáng tạo nội dung và doanh nghiệp Việt Nam muốn vươn ra thị trường quốc tế – những chủ thể còn thiếu kinh nghiệm – lời khuyên của chị từ góc độ sở hữu trí tuệ là gì?

Luật sư Trần Thị Tám: Câu chuyện vẫn quay về việc bạn phải xác định rõ mình có gì và các tài sản đó được bảo hộ như thế nào. Các nhà sáng tạo nội dung thường hoạt động trên nền tảng Internet, vì vậy cần tìm hiểu kỹ nền tảng, cộng đồng và các nguồn hỗ trợ trong việc bảo hộ bản quyền.

Tôi tin rằng những sản phẩm chất lượng, được cộng đồng đón nhận sẽ có chỗ đứng. Nhưng trước khi bước ra thị trường quốc tế, hãy trang bị cho mình các công cụ pháp lý cần thiết để bảo vệ và bảo hộ quyền sở hữu trí tuệ của chính mình.

Bài đầy đủ kèm video tại: https://gocnhinmoi.vn/de-so-huu-tri-tue-tro-thanh-cong-cu-dac-luc-cho-doanh-nghiep-phat-trien-78731