Tết cổ truyền vẫn hiện diện trong đời sống hôm nay

Hàn Triệt

20/02/2026 11:11

Một bộ phận giới trẻ chia sẻ, họ cảm nhận Tết cổ truyền hiện nay nhạt hơn trước nhiều. Tuy nhiên, theo PGS.TS Bùi Xuân Đính, Tết nay hay Tết xưa vẫn giữ được 6 nét đặc trưng cơ bản của truyền thống dân tộc.

Tết luôn là một dịp đặc biệt với người Việt, không chỉ bởi không khí lễ hội mà còn ở căn tính Việt tiếp tục được củng cố và phát triển. Từ nén hương cúng tổ tiên, hái lộc rồi các tập tục trong những ngày Tết đều nhắc nhở chúng ta về những cử chỉ thấm đẫm văn hóa Việt.

Để nhìn nhận rõ hơn về những điều này, Góc Nhìn Mới có cuộc trò chuyện với PGS.TS Bùi Xuân Đính - Nhà nghiên cứu Dân tộc học (nghiên cứu văn hóa - Hội Văn hóa Dân gian Hà Nội).

PGS.TS Bùi Xuân Đính - Nhà Nghiên cứu Dân tộc học (nghiên cứu văn hóa - Hội văn hóa dân gian Hà Nội) và chuyên gia truyền thông, văn hóa Nguyễn Đình Thành. Ảnh: Lê Duy Hiếu

6 đặc trưng của Tết cổ truyền Việt

- Chuyên gia Nguyễn Đình Thành: Dưới góc nhìn nghiên cứu văn hóa và dân tộc học, ông thấy điều gì trong ngày Tết mà chúng ta giữ được nguyên vẹn đến thời điểm này?

PGS.TS Bùi Xuân Đính: Để trả lời câu hỏi này, chúng ta cần nhìn nhận lại những đặc trưng của Tết cổ truyền mà cha ông ta đã truyền lại, một di sản mà ngày nay chúng ta vẫn kế thừa. Theo nghiên cứu của chúng tôi, Tết Việt có 6 đặc trưng cơ bản:

Tết là sự "lại mới": Tết đánh dấu sự kết thúc của một chu kỳ sản xuất và mở đầu cho chu kỳ mới. Trong nền sản xuất nông nghiệp, Tết là dịp mọi người mong đợi những điều tốt đẹp. Gia đình trang hoàng nhà cửa, xóm làng sạch sẽ, người người mặc áo mới, bánh chưng được nấu và các món ăn Tết được chuẩn bị... Đây là truyền thống được giữ gìn qua bao đời.

Tết là sự đoàn viên: Tết là dịp đoàn tụ gia đình. Nếu có ai trong gia đình không về quê ăn Tết, đó là nỗi buồn khiến mọi người nhớ mong. Ngoài những người vì công việc quốc gia hoặc hoàn cảnh đặc biệt không thể về, hầu hết mọi người đều cố gắng trở về quê ăn Tết.

Tết là thể hiện sự no đủ: Cả năm chúng ta phải tằn tiện để dành cho cái Tết, dẫn đến chuyện đói quanh năm no 3 ngày tết. Ngày Tết mọi người đều phải cố gắng cho no đủ bởi nếu thiếu thốn thì người ta quan niệm năm tới sẽ không được đầy đủ. Các món ăn trong ngày Tết không chỉ thừa về số lượng mà còn phải đảm bảo cái chất lượng cao nhất.

Tết là sự tri ân: Tết là dịp để những người mang ơn ai đó thì phải tri ân những người đã giúp mình. Trước hết là cái ân đối với cha mẹ ông bà. Đó là cái ơn đầu tiên nên mới sinh ra tục lệ mùng 1 Tết cha, mùng 2 Tết mẹ, mùng 3 Tết thầy.

Tết là sự giữ gìn: Ngày Tết là ngày mở đầu cho một năm kéo dài hơn 360 ngày nên người ta mong muốn mọi thứ đều được hòa thuận, yên lành. Cho nên mọi người đều hết sức giữ gìn từ lời ăn tiếng nói cho đến cư xử với nhau trong dịp này.

Tết là sự khoan dung: Ngày Tết mang một ý nghĩa tốt lành. Ngày thường chúng ta có thể mâu thuẫn bất đồng với nhau nhưng mà ngày Tết đều xóa bỏ.

Sáu đặc trưng của Tết cổ truyền nó vẫn còn hiện diện đến ngày hôm nay ở các mức độ khác nhau, ở các địa phương khác nhau và ở các giai tầng khác nhau nhưng về cơ bản vẫn không thay đổi.

PGS.TS Bùi Xuân Đính - Nhà Nghiên cứu Dân tộc học (nghiên cứu văn hóa - Hội văn hóa dân gian Hà Nội) chia sẻ về 6 nét đặc trưng của Tết cổ truyền Việt Nam. Ảnh: Lê Duy Hiếu

- Chuyên gia Nguyễn Đình Thành: Thưa ông, trong xã hội hiện đại, liệu có sự thay đổi nào trong cách đón Tết tạo thêm ý nghĩa ngoài 6 đặc trưng kể trên?

PGS.TS Bùi Xuân Đính: Về cơ bản, tôi thấy Tết vẫn giữ nguyên được 6 đặc trưng nói trên.

Tết có nảy sinh những điểm A điểm B nhưng vẫn xuất phát từ một cái gốc nhất định trong 6 đặc trưng đó. Ví dụ như hiện nay, nhiều người quan niệm Tết là đi du lịch. Chúng ta phải hiểu rằng đấy là hiện tượng mới trong điều kiện ngày nay. Cuộc sống ngày nay no đủ, người ta mới có thể đi du lịch. Ngày xưa, chúng ta chỉ đi thăm họ hàng nội ngoại, xóm làng thôi chứ không có khái niệm du lịch Tết.

Một xu hướng nữa phát sinh trong ngày Tết là việc một bộ phận giới trẻ cho rằng Tết hiện nay đã mất đi phần nào ý nghĩa. Thời gian chuẩn bị Tết ngày xưa rất nhộn nhịp, từ việc gói bánh chưng, làm mâm cỗ cho đến chuẩn bị những món ăn đặc trưng. Tuy nhiên, ngày nay, nhiều người mua sắm Tết ở siêu thị, không còn nhiều hoạt động như trước.

Trong ngày Tết thời hiện đại, một bộ phận giới trẻ cũng có nhiều quan niệm khác nhau về trách nhiệm của họ đối với cha mẹ, gia đình. Từng có những cuộc tranh luận gay gắt rằng, việc thờ cúng cha mẹ ông bà là trách nhiệm của con trưởng, con thứ có thể đi chơi, giao quyền cho con trưởng. Về quan điểm này, chúng ta phải tùy theo từng gia đình mà xử lý cho êm đẹp. Tuy nhiên, theo tôi Tết là sự tri ân. Nếu cha mẹ ông bà không còn nữa thì chúng ta tri ân bằng hương khói. Còn nếu cha mẹ, ông bà mà còn, nhất là già rồi thì chúng ta phải có trách nhiệm ở nhà để phụng dưỡng, không nên con thứ giao trách nhiệm cho con trưởng.

Một hiện tượng nữa là có ý kiến bỏ cái Tết âm lịch, dồn với Tết dương lịch như Nhật Bản. Tết âm của chúng ta được truyền lại theo cái nhịp điệu thời tiết của sản xuất nông nghiệp.

Tôi không phản đối ý định là bỏ Tết A, bỏ Tết B mà làm thế nào để ngày Tết không còn quá căng thẳng về chuyện đi thăm thú, ăn uống, sắm sửa. Tôi thấy Tết có mặt rất tích cực nhưng tết cũng có nhiều mặt bất cập. Chúng ta phải cải biến đi. Tuy nhiên ý kiến bỏ Tết âm chuyển sang Tết dương cần phải xem xét một cách rất thận trọng.

- Chuyên gia Nguyễn Đình Thành: Tết là đoàn viên, trở về. Ngày xưa thì trở về đúng theo nghĩa đen là bắt buộc phải về quê, vậy sự trở về của người Việt hiện nay đang như thế nào?

PGS.TS Bùi Xuân Đính: Nhìn tổng thể nhu cầu đoàn viên, nhu cầu được về quê ăn Tết vẫn là rất lớn trong tuyệt đại bộ phận cư dân. Có một số người bất đắc dĩ không thể về quê được. Đó là những người lính ở biên giới, hải đảo phải làm nhiệm vụ nghĩa vụ bảo vệ giữ gìn sự vẹn toàn của lãnh thổ quốc gia. Đó là những người công nhân đi làm ăn xa quê thu nhập thấp...

Mấy năm nay, công đoàn ở nhiều địa phương là có sáng kiến là ủng hộ vé tàu để cho những công dân khó khăn được về quê ăn Tết. Đó là điều rất là đáng khích lệ.

Họ đã thấy được là cái nhu cầu đoàn viên ngày Tết của mọi người, nhất là của công nhân. Nếu như họ được về quê ăn Tết thì đó là niềm phấn khởi không đo đếm được. Đó là hiện tượng mà tính chất đoàn viên của ngày Tết chịu tác động của nền kinh tế thị trường.

- Chuyên gia Nguyễn Đình Thành: Có người nói rằng, không về được thì dùng mạng xã hội gọi điện, nhắn tin. Thưa ông, mạng xã hội nó đóng vai trò như thế nào trong việc này?

PGS.TS Bùi Xuân Đính: Tôi cho rằng mạng xã hội nó có một số mặt tích cực trong việc tạo ra tâm lý tốt, tinh thần tốt cho người ở xa quê. Tuy nhiên tôi thấy rằng, việc chúc tết online, thắp hương online... chỉ là bất đắc dĩ nên mới phải làm vậy. Không gì bằng con cháu được về quê thắp hương cầu khấn tri ân trước bàn thờ tổ tiên ông bà, gặp gỡ cha mẹ, anh chị em ngày Tết bằng những con người thật việc thật. Nó linh thiêng vô cùng.

Hoặc là việc mà mừng tuổi bằng chuyển khoản cũng tiện nhưng tôi không ủng hộ lắm.

Phong tục mừng tuổi của cha ông ta là một tục tốt đẹp. Tất nhiên, các cụ ta ngày xưa mừng tuổi với cái tiêu chí là đồng tiền mới, mệnh giá nhỏ. Còn bây giờ, mừng tuổi là sự trả nợ nhau. Tôi mừng con anh thì anh phải mừng lại con tôi. Mừng tuổi trở thành cái sự so kè, có sự biến tướng nhất định.

Bên cạnh đó, từ mừng tuổi online đã biến tướng sang hối lộ. Tôi cần một công việc mà ông có chức, có quyền giải quyết cho tôi thì tôi mừng tuổi con cháu ông. Bình thường người ta mừng tuổi 100.000 đồng thôi nhưng mà mừng tuổi bằng chuyển khoản thì không biết bao nhiêu.

Câu chuyện "Tết mặn, Tết nhạt" vẫn luôn gây tranh luận trên mạng xã hội. Ảnh: Lê Duy Hiếu.

“Tết mặn, Tết nhạt”

- Chuyên gia Nguyễn Đình Thành: Nhiều người nói rằng Tết bây giờ “nhạt”, ngày xưa Tết nó “mặn” hơn hoặc có ý nghĩa hơn. Ông đánh giá như thế nào về câu chuyện “Tết mặn, Tết nhạt”?

PGS.TS Bùi Xuân Đính: Bối cảnh của ngày Tết ngày xưa là trong điều kiện sản xuất nông nghiệp, đời sống vật chất rất thấp. Người ta chỉ mong đến ngày Tết để được ăn miếng bánh chưng, được ăn miếng thịt đông hoặc những món mà chỉ ngày Tết mới có. Thế nhưng cuộc sống ngày nay no đủ rồi. Những món ăn ngày Tết bây giờ chúng ta ngày thường chúng ta cũng ăn.

Tết xưa nhộn nhịp nhất vào thời điểm từ 23 tháng Chạp tới đêm 30 Tết. Chính khoảng thời gian chuẩn bị Tết đó mới vui. Nhà ông năm nay gói bao nhiêu bánh, nhà bà năm nay chung lợn ở đâu, với ai?... tạo ra một không khí Tết rất vui. Bây giờ mọi thứ mua ở siêu thị, không cần luộc bánh chưng, không cần “chung lợn” với ai nữa bởi mọi thứ có sẵn. Đương nhiên, Tết sẽ “nhạt” đi rất nhiều.

Lớp trẻ giờ không hiểu được nỗi gian truân của bậc ông bà, cha mẹ trong ngày Tết xưa kia. Để lo được một cái Tết ngày xưa vất vả lắm. Nhiều khi đắn đo, đau đầu không chỉ về chuyện Tết no đủ mà còn chuyện sau Tết.

Làm thế nào để Tết “đậm” trở lại là cả một vấn đề. Tôi thấy ở rất nhiều tổ dân phố đã khôi phục không khí Tết bằng cách tập trung gói bánh chưng, làm thịt lợn chung hay cùng nhau đi chúc Tết vào một ngày giờ nhất định. Điều này khiến mọi người đều vui vẻ, hồ hởi hơn.

Có nhiều hình thức tương tự để chúng ta khôi phục lại không khí sôi động, đậm đà của ngày Tết.

- Chuyên gia Nguyễn Đình Thành: Theo ông, nên làm thế nào để vẫn giữ được vẻ đẹp của Tết truyền thống đồng thời vẫn thể hiện được nhịp thở của cuộc sống hiện đại?

PGS.TS Bùi Xuân Đính: Theo tôi, chừng nào mà còn người Việt, người Việt còn tồn tại và giữ vai trò chủ đạo tạo ra sự phát triển của quốc gia này, chừng nào mà văn hóa Việt còn thì cái Tết vẫn còn, những cái giá trị của Tết vẫn còn.

Tuy nhiên là nó sẽ đậm nhạt ở các giai tầng khác nhau, các thành phần kinh tế xã hội khác nhau, các địa phương khác nhau. Nhưng điều căn cốt là chúng ta phải đẩy mạnh công tác tuyên truyền, giáo dục cho các thế hệ những giá trị ngày Tết. Lớp trẻ cũng phải cầu thị, cũng phải cảm thông với điều kiện của cha ông ngày xưa.

Bây giờ tôi thấy một bộ phận giới trẻ luôn có tâm thế gạt đi khi thấy các bậc bề trên nói chuyện ngày xưa. Đó là điều không được. Chúng ta phải giáo dục để các cháu biết, các cháu có được thừa hưởng cuộc sống hôm nay là do sự hy sinh, vất vả của bao thế hệ ông bà xa xưa.

Giáo dục phải từ gia đình, từ cộng đồng, báo chí truyền thông và cả mạng xã hội, nhất là mạng của những nhà nghiên cứu văn hóa có vị thế nhất định trong xã hội.

Bên cạnh đó, các khu dân cư cũng phải tìm cách duy trì được những tục lệ cha ông ta trước kia từng làm như luộc bánh chưng, gặp gỡ nhau ngày Tết. Chúng ta hãy dành thời gian cho nhau trong ngày Tết mà không viện bất cứ lý do gì.

- Chuyên gia Nguyễn Đình Thành: Cảm ơn Nhà Nghiên cứu Dân tộc học (nghiên cứu văn hóa - Hội văn hóa dân gian Hà Nội) Bùi Xuân Đính về những chia sẻ thú vị. Chúc ông và quý vị khán giả năm mới an vui, thịnh vượng. Xin chào và hẹn gặp lại!

Bài đầy đủ và video ở đây: 
https://gocnhinmoi.vn/tet-co-truyen-van-hien-dien-trong-doi-song-hom-nay-79192
video xem tại đây: https://www.youtube.com/watch?v=ey4BkL6WFzg&t=1s