#Quan điểm

'Am I being too sensitive?': Bài học sống động về 'vị chủng văn hóa'

Lịch sử thường xuyên lặp lại. Nhiều tai nạn đã có thể được tránh nhưng hình như hoặc người ta không chịu học hoặc có những lúc “như bị ma làm”.

Nguyễn Đình Thành

9 giờ trước

100%

Một sai lầm ngắn ngủi đặt dấu chấm hết cho sự nghiệp dài

Một đoạn video kéo dài vài giây đã chấm dứt sự nghiệp lãnh đạo mà Ulises Fernando Bernal Miramontes hẳn đã mất nhiều năm để xây dựng. Ông này là Chủ tịch Hội Kỹ sư Trắc địa và Địa không gian tỉnh Jalisco, Mexico. Ông đang ngồi trên khán đài sân Akron, Guadalajara, xem Hàn Quốc thắng CH Séc 2-1, mặc áo đấu Mexico - và ở phía trước ông là Yoon Su-jin, streamer Hàn Quốc, đang quay video ăn mừng chiến thắng của đội nhà.

Ông này đưa tay kéo khóe mắt để trêu. Có lẽ ông nghĩ chỉ có cô gái ấy nhìn thấy nhưng “không may” (và may) là 9 triệu người theo dõi trên TikTok và YouTube của cô gái đã nhìn thấy. Ủy ban Danh dự và Công lý của tổ chức ông họp khẩn ngay trong ngày và bỏ phiếu cách chức ông. Từ lúc video lan truyền đến lúc ông mất chức chưa đầy một ngày làm việc.

Cử chỉ kéo khóe mắt chế giễu người Đông Á “the slant-eye gesture” trong tiếng Anh - không mới. Nó được ghi nhận rộng rãi như một hành vi phân biệt chủng tộc đã tồn tại hàng thập kỷ tại nhiều nước phương Tây và Mỹ Latin.

Nhưng vấn đề không phải là Bernal là kẻ phân biệt chủng tộc cực đoan, vấn đề phức tạp và đáng lo ngại hơn, rất có thể ông không nhận ra đó là phân biệt chủng tộc, vì cộng đồng của ông chưa bao giờ bị đặt vào vị trí của người bị tổn thương. Đây là định nghĩa cổ điển của “unconscious bias” - định kiến vô thức - thứ nguy hiểm hơn định kiến có ý thức, vì không có bộ lọc, không có khoảnh khắc dừng lại để nghĩ. Thái độ vị chủng văn hóa ngấm sâu hơn là người ta biết về chính mình.

Ulises Fernando Bernal Miramontes (phải), - Chủ tịch Hội Kỹ sư Trắc địa và Địa không gian tỉnh Jalisco, Mexico người được cho là đã thực hiện cử chỉ phân biệt chủng tộc đối với streamer Hàn Quốc Yoon Su-jin (trái). Ảnh: starnewskorea

Hậu quả của việc "lười" học lịch sử

Điều đáng nói là đây không phải lần đầu tiên cử chỉ này gây ra khủng hoảng ở quy mô lớn hơn nhiều. Nạn nhân không chỉ là cá nhân mà còn là cả những thương hiệu toàn cầu đáng lẽ phải biết rõ hơn. Thương hiệu đồng hồ Thụy Sĩ Swatch đã phải xin lỗi và rút toàn bộ chiến dịch quảng cáo trên toàn thế giới sau khi hình ảnh một nam người mẫu châu Á kéo khóe mắt trong quảng cáo bộ sưu tập Essentials bị cộng đồng mạng Trung Quốc lên án là phân biệt chủng tộc. Swatch còn sở hữu các thương hiệu Omega, Longines, Tissot và Breguet và cổ phiếu của tập đoàn lập tức giảm sau sự cố. Đội ngũ marketing chuyên nghiệp, thương hiệu trăm năm, chiến dịch được duyệt qua nhiều tầng vẫn không ai trong quy trình đó nhận ra vấn đề cho đến khi mạng xã hội lên tiếng.

Nhưng ngay cả trước Swatch, Dolce & Gabbana đã dạy thế giới một bài học đắt hơn nhiều. Năm 2018, nhãn hàng thời trang Ý này phát hành loạt video quảng bá cho show thời trang lớn nhất lịch sử của họ tại Thượng Hải. Trong đó một người mẫu châu Á mặc trang phục xa hoa của D&G loay hoay dùng đũa để ăn pizza, cannoli và mì Ý. Video được thể hiện theo cách mà người xem Trung Quốc đánh giá là đang khinh thường văn hóa của họ. Kết quả show bị hủy, các người mẫu Trung Quốc rút lui hàng loạt, Domenico Dolce và Stefano Gabbana phải quay video xin lỗi, hơn 7 năm sau, thương hiệu vẫn chưa hoàn toàn lấy lại được thị trường Trung Quốc. Thậm chí trước đó, nhà tạo mẫu danh tiếng John Galliano, diễn viên Mel Gibson đã phải “trả giá” cho các phát ngôn mang tính phân biệt đối xử của mình.

Ba câu chuyện, ba bối cảnh hoàn toàn khác nhau - một quan chức trên khán đài, một thương hiệu đồng hồ Thụy Sĩ, một hãng thời trang Ý - nhưng cùng một lỗi cấu trúc: không hiểu rằng thứ được coi là vô hại trong văn hóa của mình có thể là cái làm tổn thương trong văn hóa của người khác. Trong nghiên cứu truyền thông liên văn hóa, người ta gọi đây là “ethnocentrism” - thái độ vị chủng văn hóa - xu hướng nhìn thế giới qua lăng kính văn hóa của chính mình và vô tình coi đó là chuẩn mực phổ quát. Ngay cả khi không có ác ý, nhưng hậu quả thì có thể rất lớn.

Hình ảnh quảng cáo có một người mẫu nam châu Á kéo khóe mắt lên và ra sau tạo dáng "mắt xếch". Ảnh: Swatch

Liệu có vắc xin cho việc này không?

Việc tự đánh giá mình cao hơn người khác không phải là hiếm gặp. Vấn đề là khi người ta bước qua lằn ranh đỏ thể hiện điều mình nghĩ ra ngoài ở nơi công cộng thì hậu quả là có thực. Cách phòng chống tốt nhất là tìm cách xóa bỏ ý nghĩ phân biệt đối xử khỏi đầu. Nếu không nghĩ như thế thì cũng sẽ ít có hành động như thế. “Cái gì mình không muốn thì đừng làm cho người khác” - Hãy đối xử với người khác theo cách bạn muốn được đối xử. Đó là những nguyên tắc được nói đến từ hàng nghìn năm qua và giờ đây vẫn còn nguyên giá trị.

Yoon Su-jin đặt tiêu đề cho video của mình là “Am I being too sensitive?” - Tôi có đang quá nhạy cảm không? Câu hỏi đó không phải là sự yếu đuối hay “ăn vạ”, “la làng”. Đó là câu hỏi mà hàng triệu người châu Á ở nước ngoài đã tự hỏi mình trong nhiều thập kỷ - khi phải cân nhắc giữa việc lên tiếng và việc bị gán nhãn “không biết đùa”, “quá nhạy cảm”, “phức tạp”. Mạng xã hội lần này trả lời rõ ràng, khi sự việc xảy ra, thành thật xin lỗi là cách hành xử phù hợp nhất. Phản ứng của cộng đồng mạng Mexico không phải là biện hộ hay tấn công ngược, mà là xin lỗi tập thể và tự phê bình. Nhiều người dùng MXH ở nước này thừa nhận rằng cử chỉ này phản ánh thái độ vẫn còn quá phổ biến, và dùng sự việc như cơ hội để nhìn lại chính mình. Đó thực sự là phản ứng của một xã hội trưởng thành.

Giáo dục về sự tôn trọng người khác, tôn trọng sự khác biệt, không dùng lăng kính của mình để áp đặt cho người khác là những bài học cần được dạy sớm ngay từ trường học. Việc truyền thông rộng rãi về “sự trừng phạt” của thực tế cũng rất cần thiết để tạo một thứ “vắc xin” với bất kì ai đang tiếp xúc với các nền văn hóa khác, trên mạng hay ngoài đời thực.

#Phân biệt chủng tộc#Tôn trọng sự khác biệt#Giáo dục văn hóa#Hậu quả xã hội#Ý thức cộng đồng

60